Tại sao nhiều người bị say khi đi ô tô? Giải mã khác biệt giữa xe điện và xe xăng

Buồn nôn, chóng mặt hay cảm giác “muốn nôn” khi ngồi trên ô tô là trải nghiệm nhiều người đã gặp. Nhưng cơ chế sinh học đằng sau cảm giác này không luôn giống nhau giữa các loại phương tiện. Những khác biệt về âm thanh, độ rung và cách xe tăng/giảm tốc tạo nên hai nhóm nguyên nhân chính khiến hành khách không thoải mái: các yếu tố liên quan tới xe điện và các tác nhân đặc trưng của xe dùng động cơ đốt trong.

Xung đột cảm giác: yếu tố thường được nhắc đến với xe điện

Một trong những lý giải được báo chí và nghiên cứu nêu ra là hiện tượng mà các chuyên gia gọi là “xung đột cảm giác”. Khi ngồi trên một phương tiện di chuyển, não bộ sử dụng đồng thời nhiều nguồn thông tin — thị giác, tín hiệu từ tiền đình ở tai trong, cảm giác cơ bắp và các gợi ý môi trường như tiếng động và rung động — để ước lượng chuyển động và giữ thăng bằng. Nếu một hoặc vài nguồn đó yếu đi hoặc thay đổi đột ngột, bộ não có thể đọc sai chuyển động, dẫn tới buồn nôn hoặc chóng mặt.

Xe điện thường vận hành rất yên tĩnh so với ô tô dùng xăng. Mô-tơ điện và hệ truyền lực ít tạo ra tiếng ồn tần số thấp và rung động mạnh như động cơ đốt trong. Khi những tín hiệu âm thanh và rung này biến mất, một số hành khách — nhất là người quen với cảm giác do động cơ đốt trong tạo ra — dễ nhận thấy sự mâu thuẫn giữa những gì mắt thấy và cảm nhận ở tai trong. Kết quả là cảm giác say xe có thể xuất hiện dù chiếc xe chuyển động bình thường.

Đặc điểm vận hành của xe điện góp phần tạo cảm giác “lạ”

Những công nghệ vốn được coi là ưu điểm của xe điện cũng có thể tác động tới trải nghiệm hành khách. Hệ thống phanh thu hồi năng lượng (phanh tái tạo) cho phép mô-tơ hỗ trợ việc giảm tốc và đồng thời nạp lại pin. Cơ chế này khiến xe có thể giảm tốc theo cách khác biệt so với phanh truyền thống. Ngoài ra, một số mẫu xe trang bị chế độ “lái một bàn chân” giúp người lái sử dụng ga để kiểm soát cả tăng tốc và phần nào giảm tốc.

Khi gia tốc và lực giảm tốc diễn ra theo kiểu khác, cảm giác chuyển động mà hành khách thấy (như đột ngột ngả người về trước hoặc sau) cũng thay đổi. Với những người nhạy cảm, kiểu tăng/giảm tốc rõ rệt hơn này có thể gây kích thích hệ tiền đình, tạo cảm giác khó chịu. Một số người có thể giảm triệu chứng sau khi tự làm quen dần với kiểu chuyển động mới của xe.

Hạn chế đơn giản để giảm say xe khi đi xe điện

Nếu cảm giác nôn nao xuất hiện trên xe điện, có một vài điều thực tế để làm dịu triệu chứng mà không cần can thiệp kỹ thuật phức tạp:

• Ngồi ở vị trí phù hợp: ghế hành khách trước thường ít bị cảm giác say hơn ghế sau.
• Hạn chế dùng thiết bị cầm tay: đọc hay nhìn màn hình dễ làm tăng mâu thuẫn giữa thị giác và tín hiệu tiền đình.
• Hướng tầm mắt ra xa trước mặt: nhìn về phía đường hoặc điểm chân trời giúp khớp lại thông tin thị giác và cảm nhận chuyển động.
• Cho cơ thể thời gian thích nghi: những lần đi đầu có thể khó chịu hơn, thường giảm dần khi bạn quen với kiểu lái và phản ứng của xe.

Tại sao xe xăng truyền thống vẫn hay gây say xe theo cách khác?

Xe xăng đưa ra một tập hợp tác nhân gây say xe hoàn toàn khác. Trước hết, mùi nhiên liệu và hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) có trong khoang lái có thể kích thích các thụ thể cảm giác và trung tâm nôn ở não, đặc biệt trong không gian chật và thông gió kém. Khí thải và các hợp chất hóa học khác cũng góp phần tạo cảm giác không thoải mái cho một số người.

Bên cạnh yếu tố hóa học, động cơ đốt trong và bộ truyền động tạo ra các rung động chu kỳ và tiếng ồn dải tần thấp. Những rung động này truyền đến cơ thể và hệ tiền đình, gây ra kích thích định kỳ. Khi xe chuyển số — đặc biệt trên hộp số sàn hoặc các hộp số tự động đời cũ — có hiện tượng ngắt, kết hợp với lực quán tính khiến cơ thể bị giật nhẹ. Sự lặp lại các nhịp rung, tiếng động và giật này có thể làm rối loạn nhận thức chuyển động và dẫn đến say xe.

So sánh ngắn giữa hai loại: đâu là điểm khác biệt then chốt?

Tóm lại, đặc điểm của hai loại phương tiện dẫn tới say xe khác nhau về nguyên nhân nhưng cùng kết quả: cảm giác nôn nao hoặc chóng mặt. Với xe điện, thiếu tiếng ồn và rung động, cùng kiểu tăng/giảm tốc khác lạ, là yếu tố chính. Với xe xăng, mùi và rung tiếng động chu kỳ, cùng các giật khi chuyển số, đóng vai trò chủ yếu.

Do đó, cách giảm say xe cũng theo hai hướng khác nhau: trong xe điện, tập trung vào việc tái đồng bộ cảm nhận thị giác và tiền đình (ví dụ ngồi phía trước, nhìn ra đường), còn với xe xăng thì nên chú ý tới thông gió, hạn chế mùi trong khoang và tránh các trạng thái vận hành gây rung, giật.

Ai dễ bị ảnh hưởng nhất và khi nào nên cẩn trọng?

Một số người nhạy cảm với xung đột cảm giác hơn những người khác: trẻ em, người có tiền sử say tàu xe, hoặc những ai có rối loạn tiền đình. Ngoài ra, việc ngồi ở vị trí không thuận lợi (ghế sau giữa, không nhìn thấy đường) hoặc sử dụng điện thoại trong khi xe chuyển động làm tăng nguy cơ xuất hiện triệu chứng.

Nếu bạn thường xuyên bị say khi đi xe, nên thử nhiều vị trí ngồi khác nhau, chú ý thói quen dùng thiết bị, và cân nhắc nghỉ ngơi giữa hành trình dài để giảm áp lực cho hệ cân bằng. Những điều chỉnh nhỏ về cách lái hoặc thiết lập phanh tái tạo trên một số mẫu xe điện (nếu nhà sản xuất cho phép tùy chỉnh) có thể giúp giảm độ đột ngột của gia tốc/giảm tốc và cải thiện trải nghiệm hành khách.

Những lưu ý dành cho lái xe và nhà sản xuất

Lái xe có thể chủ động giảm khó chịu cho hành khách bằng cách lái êm, hạn chế phanh gấp và tránh gia tốc đột ngột khi có hành khách dễ say. Với xe điện, việc điều chỉnh cách vận hành phanh tái tạo hay chế độ một chân (nếu có thể) giúp giảm các thay đổi đột ngột về lực kéo.

Về phía nhà sản xuất, các giải pháp có thể bao gồm tinh chỉnh phản hồi chân ga, thiết kế khung gầm giảm dao động bất thường cho khoang hành khách hoặc bổ sung các yếu tố âm thanh nhân tạo điều chỉnh để cung cấp thêm tín hiệu môi trường cho hành khách. Tuy nhiên, các biện pháp này là hướng gợi ý; quyết định áp dụng phụ thuộc vào nghiên cứu và lựa chọn thiết kế của từng hãng.

Kết luận: Say xe là một phản ứng của hệ cảm giác khi thông tin nhận được từ mắt, tai trong và cảm nhận cơ thể không đồng bộ. Xe điện và xe xăng đều có thể gây say nhưng qua các cơ chế khác nhau: xe điện thông qua sự vắng tiếng ồn và kiểu điều khiển gia tốc/phanh, còn xe xăng bằng mùi, rung và giật do cơ cấu truyền động. Hiểu rõ nguyên nhân giúp người đi xe chọn cách thích nghi phù hợp — từ thay đổi vị trí ngồi, điều chỉnh hành vi sử dụng thiết bị, đến trao đổi với lái xe về cách vận hành — để giảm thiểu khó chịu trong mỗi chuyến đi.

Để tham khảo thêm về xe máy và các thông số trang bị gần với dòng cao cấp, bạn có thể đọc bài viết Đánh giá trang bị và giá Honda Click 160 — bài viết mô tả chi tiết ngoại hình góc cạnh, hệ thống an toàn và mức giá công bố tại thị trường Thái Lan.

Nếu bạn quan tâm tới an toàn khi di chuyển trên đường cao tốc và quy định giữ khoảng cách an toàn, đoạn phân tích chuyên sâu trong Hướng dẫn khoảng cách an toàn trên cao tốc sẽ giải thích mức khoảng cách, cách lực lượng chức năng phát hiện vi phạm và hậu quả khi không tuân thủ.

Và khi dịch vụ bảo dưỡng, sửa chữa ô tô thay đổi hoặc đóng cửa, quyền lợi chủ xe và chi phí phát sinh là vấn đề cần cân nhắc; bạn có thể tìm góc nhìn phân tích về tác động này ở bài Ảnh hưởng khi điểm dịch vụ ô tô đóng cửa, nơi bài viết bàn sâu về quyền lợi bảo hành và lựa chọn sửa chữa.