Buôn bán xác ướp online: hiểm họa sinh học, kim loại nặng và lỗ hổng bưu chính

Trong vài năm gần đây, một thị trường ngầm mua bán hài cốt và xác ướp bùng nổ trên mạng xã hội và các nền tảng đấu giá trực tuyến. Những món đồ bị tách rời như tay, chân hay các đầu ướp nguyên vẹn được rao bán công khai, kéo theo hệ lụy y tế, pháp lý và đạo đức đáng lo ngại—từ nguy cơ nhiễm nấm tới phơi nhiễm kim loại nặng do hóa chất bảo quản. Bài viết này phân tích bằng chứng có sẵn, lý do khiến hoạt động này lan rộng và những rủi ro thực tế cho cộng đồng và nhân viên vận chuyển.

Từ câu chuyện về “lời nguyền” đến mối nguy sinh học có thật

Các giai thoại về lời nguyền pharaoh từng ăn sâu vào văn hóa phương Tây từ trước khai quật lăng mộ Tutankhamun, khi một số người liên quan tới những cuộc khai quật đó qua đời sau này. Tuy nhiên, nghiên cứu y học hiện đại không tìm thấy bằng chứng siêu nhiên; một phân tích trên BMJ theo dõi 44 người Tây phương tham gia khai quật không cho thấy khác biệt tỷ lệ tử vong giữa người tiếp xúc và không tiếp xúc. Dù vậy, điều này không loại trừ một nguy cơ khác: vật liệt sinh học và hóa chất tồn lưu trong hài cốt có thể gây hại nếu xử lý không an toàn.

Thị trường trực tuyến: quy mô khảo sát và các dạng mẫu vật

Một nghiên cứu công bố trên International Journal of Cultural Property đã khảo sát 128 bài đăng và lô đấu giá giai đoạn 2011–2025. Kết quả cho thấy 27 trường hợp rao bán các bộ phận rời (tay, chân) và 21 chiếc đầu ướp còn nguyên vẹn. Hơn một nửa số mẫu được ghi nhận là các dạng đầu hoặc hộp sọ có tóc, mô, và cả những đầu thu nhỏ tsantsas.

Sự gia tăng công khai diễn ra rõ rệt sau một video lan truyền trên TikTok năm 2022, sau đó các giao dịch trên một số nhóm Facebook riêng tư được ghi nhận diễn ra rất bài bản, có thuật ngữ chuyên ngành và quy ước giao dịch nội bộ. Thị trường này không chỉ là hiện tượng thích sưu tầm—nó đem theo các rủi ro sức khỏe và hậu quả pháp lý mà nhiều người mua, bán hoặc nhân viên vận chuyển không lường trước được.

Vi sinh vật tồn tại trên mẫu vật được “bảo quản” như thế nào?

Khảo sát hình ảnh từ 13 bài đăng cho thấy nhiều mẫu vật có dấu hiệu nhiễm nấm: đốm trắng, xám, vàng, đen và các mảng sần tối màu trên mô và da. Các tác giả nhấn mạnh rằng quá trình ướp xác làm chậm phân hủy chứ không loại bỏ toàn bộ vi sinh vật; do đó da và mô còn lại có thể là nơi cư trú cho vi khuẩn, nấm mốc và nấm men. Khi điều kiện ẩm hoặc lưu trữ thay đổi, các sinh vật này dễ bùng phát trở lại.

Mặc dù nghiên cứu không trực tiếp lấy mẫu để định danh, các nghiên cứu trước đó và tư liệu lịch sử gợi ý chi nấm Aspergillus thường xuất hiện trên các hiện vật khai quật. Aspergillus sinh bào tử nhỏ có thể phân tán theo không khí; hít phải nồng độ cao đặc biệt nguy hiểm với người có hệ miễn dịch suy giảm, gây kích ứng hoặc nhiễm trùng hô hấp nghiêm trọng ở nhóm nhạy cảm.

Hóa chất bảo quản: nguồn phơi nhiễm kim loại nặng lâu dài

Không chỉ có nấm mốc, nhiều kỹ thuật ướp xác truyền thống và các phương pháp bảo quản thế kỷ 19–đầu thế kỷ 20 sử dụng hóa chất như thạch tín, thủy ngân, chì, cùng natron, dầu và nhựa cây. Những kim loại nặng này rất bền và duy trì độc tính qua thời gian. Trong khi bảo tàng hiện đại có quy trình bảo hộ nghiêm ngặt (găng tay, khẩu trang, hệ thống môi trường), các nhà sưu tập tư nhân thường không áp dụng các biện pháp đó.

Trong khảo sát, có 22 bài đăng thể hiện hành vi xử lý bằng tay trần hoặc trưng bày trực tiếp trong nhà mà không che chắn. Hành vi này làm tăng nguy cơ tiếp xúc trực tiếp với hóa chất độc hại và bào tử nấm cho cả chủ vật và người sống trong cùng không gian.

Rủi ro lan sang chuỗi cung ứng: bưu chính, hải quan và công nhân giao nhận

Nhiều trường hợp hài cốt được gửi qua đường bưu điện bằng cách khai báo sai nội dung lô hàng, ví dụ ghi là mô hình giáo dục hoặc vật sưu tập khảo cổ. Có ví dụ bưu kiện từ Anh sang Mỹ đã lọt qua dịch vụ Royal Mail mặc dù nhà cung cấp nghiêm cấm vận chuyển hài cốt chưa hỏa táng. Việc này đặt nhân viên phân loại, giao nhận, tài xế và cán bộ hải quan vào tình trạng tiếp xúc mà không có biện pháp phòng hộ phù hợp, tạo nguy cơ lây lan bào tử và phơi nhiễm hóa chất.

Những đề xuất từ nghiên cứu: quản lý, giám sát và đào tạo

Các nhà nghiên cứu khuyến nghị cần siết chặt quy định vận chuyển bưu chính liên quan hài cốt, tăng cường giám sát thị trường trực tuyến và tổ chức chương trình đào tạo cho nhân viên hậu cần về cách phát hiện, báo cáo và xử lý lô hàng đáng ngờ. Việc nâng năng lực phát hiện và quy trình xử lý an toàn sẽ giảm rủi ro cho lực lượng làm việc trực tiếp với bưu kiện và cho cộng đồng rộng hơn.

Những điều người mua, người bán và nhân viên vận chuyển cần biết

• “Được bảo quản” không đồng nghĩa với “vô trùng”: xác ướp vẫn có thể mang nấm, vi khuẩn hoặc hóa chất độc hại.
• Tiếp xúc bằng tay trần hoặc trưng bày trong nhà làm gia tăng rủi ro cho cư dân và vật nuôi.
• Khai báo sai nội dung trong vận chuyển quốc tế gây nguy hiểm cho nhân viên bưu chính và có thể vi phạm quy định vận chuyển, hải quan.
• Cộng đồng trực tuyến bình thường hóa giao dịch hài cốt khiến hành vi này dễ lan rộng nếu không có kiểm soát.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Xác ướp có phải vô trùng không?

Không. Quá trình ướp chỉ làm chậm phân hủy; mô và da còn sót lại có thể chứa nấm, vi khuẩn và bào tử dễ phát triển khi điều kiện môi trường thay đổi.

Loại nấm nào thường được ghi nhận liên quan tới xác ướp?

Nhiều nghiên cứu cho thấy chi nấm Aspergillus thường gặp trên hiện vật khai quật; chi này sinh bào tử nhỏ, có thể phát tán theo không khí và gây nguy cơ hô hấp, đặc biệt với người suy giảm miễn dịch.

Gửi xác ướp qua đường bưu điện có rủi ro gì?

Có. Nếu khai báo sai nội dung để lách luật, nhân viên xử lý bưu kiện có thể tiếp xúc với bào tử nấm hoặc hóa chất độc lâu bền mà không có bảo hộ, dẫn tới nguy cơ sức khỏe và vấn đề pháp lý.

Kết luận — những gì cần nhớ

Hiện tượng buôn bán hài cốt và xác ướp trên mạng xã hội là một mối nguy thực tế hơn là một câu chuyện mang yếu tố huyền bí. Dữ liệu khảo sát cho thấy dạng hàng hóa và cách giao dịch đã trở nên chuyên nghiệp, nhưng đi kèm với đó là rủi ro sinh học (như nấm) và phơi nhiễm kim loại nặng từ hóa chất bảo quản. Biện pháp hiệu quả cần tập trung vào hoàn thiện quy định vận chuyển, nâng cao giám sát thị trường trực tuyến và trang bị kiến thức an toàn cho nhân viên hậu cần. Những động thái này không xóa bỏ truyền thuyết, nhưng sẽ bảo vệ sức khỏe công cộng khỏi các mối nguy có thật.

Ghi chú: Bài viết tóm tắt các phát hiện và khuyến nghị được nêu trong nghiên cứu công bố, cũng như các tư liệu lịch sử liên quan; không bổ sung số liệu hay kết luận vượt quá nguồn dữ liệu được đề cập.

Nếu bạn quan tâm đến các khám phá về sinh vật tiền sử và muốn xem bằng chứng về các hóa thạch mang tính chuyển tiếp, bài viết phân tích chi tiết phát hiện 324 triệu năm với cấu trúc 24 chân sẽ cung cấp góc nhìn thú vị; tìm hiểu thêm qua khám phá hóa thạch 324 triệu năm 24 chân.

Để mở rộng hiểu biết về cách những phát hiện cá thể dài tuổi thọ có thể ảnh hưởng đến bảo tồn loài và dữ liệu quần thể, bạn có thể đọc bài phân tích về phát hiện cá trâu miệng lớn 148 tuổi và những thách thức đối với quần thể tại phát hiện cá trâu miệng lớn 148 tuổi.

Nếu bạn quan tâm đến các nghiên cứu vật lý và kỹ thuật có thể ảnh hưởng tới vật liệu công nghiệp, bài viết về cơ chế khiến giọt nước tích điện làm thủng lớp phủ kim loại giải thích bằng chứng thực nghiệm và hệ quả ứng dụng, bạn đọc có thể tham khảo giọt nước tích điện đánh thủng lớp phủ.