Khi “thiên đường thỏ” trở thành bẫy sinh thái: lợn rừng bắt đầu săn thỏ ở Okunoshima

Okunoshima — hòn đảo nổi tiếng với biệt danh “đảo Thỏ” — lâu nay được khách du lịch biết đến như một nơi dễ thương, nơi đàn thỏ tự do tiếp xúc gần gũi với con người. Tuy nhiên, những quan sát gần đây cho thấy cảnh tượng dễ thương đó đang che giấu một chuỗi hệ quả sinh thái phức tạp: lợn rừng trên đảo đã bắt đầu săn những con thỏ còn sống, một biểu hiện rõ ràng của mất cân bằng trong hệ sinh thái được nuôi dưỡng bởi hoạt động du lịch.

Gốc rễ của vấn đề: một quần thể thỏ được con người nuôi dưỡng

Thỏ trên Okunoshima không phải là loài bản địa. Chúng được đưa tới đảo trong quá khứ — trong đó có những cá thể từng tham gia vào các thí nghiệm liên quan tới vũ khí độc khi hòn đảo còn được sử dụng cho mục đích quân sự trong thời chiến. Sau khi đảo được chuyển đổi thành công viên, số lượng thỏ tăng nhanh, và du lịch tiếp tục đặt nền tảng cho sự phát triển đó bằng việc du khách mang thức ăn đến cho thỏ.

Các nghiên cứu nêu rõ thảm thực vật tự nhiên của đảo chỉ sản xuất khoảng 3,4 tấn khối lượng thực vật khô mỗi năm — mức này có thể duy trì khoảng 175–287 con thỏ nếu không có nguồn hỗ trợ thêm. Bù lại, du khách đã đóng góp lượng thức ăn lớn: khoảng 8,3 tấn vào năm 2013, và theo ước tính, khi du lịch đạt đỉnh với khoảng 360.000 lượt khách năm 2017, lượng thức ăn do người mang tới đã lên đến 27 tấn.

Sự chênh lệch giữa nguồn thức ăn tự nhiên và lượng thức ăn do con người cung cấp đã đẩy quần thể thỏ vượt qua sức tải tự nhiên của hòn đảo. Khi nguồn hỗ trợ từ khách giảm xuống, số thỏ cũng giảm theo; trong điều kiện thiếu thức ăn, một số cá thể thỏ thậm chí phải chuyển sang ăn các loài thực vật có độc tính đối với chúng.

Lợn rừng hưởng lợi thế từ thực phẩm do con người cung cấp

Không chỉ thỏ hưởng lợi từ hoạt động cho ăn: lợn rừng trên đảo cũng khai thác nguồn tài nguyên này. Các nhà quan sát ghi nhận lợn rừng thường tìm đến các chỗ thỏ tụ tập, ăn thức ăn do du khách để lại, uống nước ở nơi thỏ dùng và xâm nhập vào khu vực sinh sống của thỏ.

Lợn rừng có chế độ ăn rất linh hoạt; chúng đào rễ, ăn cây trồng và tận dụng xác động vật. Ở một số khu vực châu Âu, người ta từng phát hiện DNA thỏ trong khẩu phần ăn của lợn rừng, thường được lý giải là kết quả của việc ăn xác thỏ hoặc ăn thỏ non yếu ớt. Tuy nhiên, hiện tượng quan sát được tại Okunoshima có điểm khác biệt đáng chú ý: có ghi nhận cho thấy lợn rừng đã chủ động tấn công và bắt những con thỏ còn sống.

Bằng chứng quan sát và phát hiện

Các tác giả nghiên cứu đã mô tả chuỗi sự kiện có thể dẫn tới thay đổi hành vi săn mồi của lợn rừng. Ban đầu chúng khai thác thức ăn do khách bỏ lại: theo thời gian, lợn rừng biết được vị trí và thời điểm thức ăn xuất hiện, ví dụ như khi tàu phà chuẩn bị rời đảo và du khách vội để lại thức ăn thừa.

Từ đó, lợn rừng bắt đầu thấy xác thỏ. Một quần thể thỏ dày đặc, kèm tỷ lệ tử vong ở thỏ non cao, tạo ra nguồn xác động vật liên tục. Dù nhân viên và du khách thu dọn một phần xác, nhiều xác vẫn còn lại trong nơi ẩn náu như hang và bụi rậm. Thêm vào đó, Okunoshima thiếu một số loài động vật ăn xác phổ biến ở đất liền Nhật Bản, khiến lợn rừng cạnh tranh ít hơn để tiếp cận nguồn thực phẩm đó.

Trong nghiên cứu có ghi nhận ít nhất hai trường hợp lợn rừng săn thỏ: một lần được du khách chứng kiến vào năm 2017 và một lần được các nhà nghiên cứu quan sát chi tiết vào năm 2024. Mức độ thường xuyên của hành vi này vẫn chưa được xác định, nhưng các chứng cứ cho thấy lợn rừng đã chuyển từ việc tận dụng thức ăn thừa và xác sang cả săn bắt thỏ còn sống trong một số tình huống.

Shingo Kaneko, giáo sư thuộc Khoa Khoa học và Kỹ thuật Hệ thống Cộng sinh của Đại học Fukushima, cho biết nhóm nghiên cứu cảm thấy bất ngờ khi lần đầu được báo cáo về một vụ lợn rừng tấn công thỏ sống, vì lợn rừng thường được xem là loài chủ yếu đi tìm thức ăn thừa và xác.

Hệ quả: một chuỗi tác động từ túi thức ăn đến hành vi săn mồi

Những quan sát trên cho thấy hành vi săn thỏ của lợn rừng là hệ quả của một chuỗi tác động liên kết: hoạt động cho ăn dẫn đến quần thể thỏ tăng, tạo áp lực lên thảm thực vật và sinh ra nguồn xác động vật; nguồn xác kết hợp với thức ăn thừa khiến lợn rừng có cơ hội tiếp cận lây lan, từ đó chúng có thể tiến tới săn bắt con mồi sống khi điều kiện cho phép.

Sự kiện này minh họa một thực tế: hành động tưởng như thân thiện — cho thỏ ăn — có thể tạo ra hệ lụy khó lường ở cấp độ cộng sinh giữa nhiều loài. Okunoshima vì vậy không thể được xem là một hệ sinh thái “tự cân bằng” mà thực tế là một hệ sinh thái đã bị con người can thiệp, nuôi dưỡng và biến đổi.

Phương án quản lý: hướng nào phù hợp?

Theo các nhà nghiên cứu, giải pháp không thể dừng lại ở việc loại bỏ vài cá thể lợn rừng nguy hiểm. Thay vào đó, cần nhìn nhận và xử lý cả hệ thống: quy định hoạt động cho ăn, quản lý số lượng thỏ, theo dõi thảm thực vật và xác động vật, cùng biện pháp bảo đảm phúc lợi cho động vật ốm yếu hoặc bị thương.

Có hai lựa chọn chính được đặt ra cho quản lý đảo. Một là chấp nhận đàn thỏ là đối tượng phụ thuộc vào con người và thực thi cho ăn có kiểm soát, kèm chăm sóc thú y. Hai là coi thỏ là động vật hoang dã thuần túy và hạn chế tối đa hoạt động cho ăn. Nếu mô hình hiện tại tiếp tục, nguy cơ hệ sinh thái tiếp tục suy thoái là hiện hữu.

Những điều cần theo dõi và ưu tiên hành động

Nhóm nghiên cứu đề xuất một số bước giám sát và quản lý: theo dõi định kỳ quần thể thỏ, sức khỏe thảm thực vật, số lượng xác động vật còn lại trong môi trường và sự xuất hiện của các loài không mong muốn vốn khai thác nguồn thức ăn do con người tạo ra. Cần quy định rõ lượng thức ăn được phép mang vào, điểm cho phép cho ăn, và trách nhiệm xử lý các cá thể đau ốm hoặc bị thương.

Những can thiệp này nhằm hướng tới mục tiêu phục hồi cân bằng sinh thái thay vì giải pháp tạm thời chỉ nhắm tới triệu chứng.

Câu hỏi thường gặp

1. Lợn rừng trên Okunoshima thực sự săn thỏ thường xuyên không?

Hiện tại chỉ có ít nhất hai trường hợp ghi nhận: một lần được du khách chứng kiến năm 2017 và một lần được các nhà nghiên cứu quan sát năm 2024. Mức độ phổ biến của hành vi này vẫn chưa được xác định.

2. Tại sao thỏ lại quá đông trên đảo?

Nguyên nhân chính là thỏ không thuộc loài bản địa và quần thể của chúng được duy trì, thậm chí tăng lên nhờ lượng lớn thức ăn do du khách mang tới, vượt quá khả năng nuôi dưỡng của thảm thực vật tự nhiên.

3. Việc cấm cho ăn có giải quyết được mọi vấn đề không?

Cấm cho ăn có thể giảm nguồn hỗ trợ nhân tạo cho thỏ và giúp phục hồi cân bằng dài hạn, nhưng cần kết hợp với các biện pháp quản lý khác như theo dõi quần thể và chăm sóc thú y để giảm tác động xấu đối với động vật đã phụ thuộc.

Kết luận

Okunoshima là câu chuyện cảnh báo về hệ quả không mong muốn khi con người can thiệp vào cân bằng tự nhiên bằng những hành động tưởng là tốt. Thay vì chỉ giữ nguyên hình ảnh “đảo Thỏ” trên bưu thiếp, việc quản lý cần dựa vào dữ liệu theo dõi và một chiến lược toàn diện: giảm phụ thuộc vào thức ăn do con người cung cấp, bảo vệ thảm thực vật và giảm rủi ro cho cả thỏ lẫn du khách. Hành động con người đã biến đổi hệ sinh thái — và con người cần chịu trách nhiệm trong việc khôi phục cân bằng.